Chapter 11 · Verse 16
Traditional; part of the Mahābhārata
Sanskrit
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं । पश्यामि त्वां सर्वतोनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस् तवादिं । पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप
Transliteration
anekabāhūdaravaktranetraṃ | paśyāmi tvāṃ sarvatonantarūpam | nāntaṃ na madhyaṃ na punas tavādiṃ | paśyāmi viśveśvara viśvarūpa
Translation
मैं तुम्हें अनेक बाहुओं, मुखों और नेत्रों वाला देखता हूँ। मैं तुम्हें सर्वत्र, अनंत रूप में देखता हूँ। न तो तुम्हारा अंत है, न मध्य, और न ही पुनः तुम्हारा आदि। मैं विश्वेश्वर, विश्व रूप को देखता हूँ।
Literal meaning: मैं अनेक बाहुओं, मुखों और नेत्रों वाला तुम्हें देखता हूँ। मैं तुम्हें सर्वत्र, अनंत रूप में देखता हूँ। न अंत है, न मध्य, और न पुनः तुम्हारा आदि। मैं विश्वेश्वर, विश्व रूप को देखता हूँ।
Explanation
भगवान श्रीकृष्ण का अनंत रूप और सर्वव्यापीता का वर्णन।
इस श्लोक में अर्जुन भगवान श्रीकृष्ण के विराट रूप को देखता है। वह अनेक बाहुओं, मुखों और नेत्रों वाला एक अद्भुत रूप देखता है, जो सर्वत्र फैला हुआ है। यह दर्शाता है कि भगवान का स्वरूप सीमित नहीं है, बल्कि वह अनंत और सर्वव्यापी है। यहाँ 'नान्तं न मध्यं न पुनस् तवादिं' का अर्थ है कि भगवान का न कोई अंत है, न कोई मध्य, और न ही कोई आरंभ। यह श्लोक हमें यह सिखाता है कि ईश्वर की शक्ति और रूप का कोई पार नहीं है। यह एक गहन अनुभव है जो हमें ईश्वर की महानता और उसकी सर्वव्यापीता का बोध कराता है।
Source edition (provenance)
gretil:bhagvg_u.htm (BORI-based MBh 6.23); transliteration: GRETIL UTF-8→IAST; devanagari: IAST→Devanagari (build); ch 11 v 16