Chapter 1 · Verse 9
Attributed to Chanakya (Kautilya)
Sanskrit
धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः । पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवसं वसेत्
Transliteration
dhanikaḥ śrotriyo rājā nadī vaidyastu pañcamaḥ | pañca yatra na vidyante na tatra divasaṃ vaset
Translation
धनी, श्रोत्रिय, राजा, नदी और वैद्य ये पाँच हैं। जहाँ ये पाँच नहीं होते, वहाँ दिन बिताना नहीं चाहिए।
Literal meaning: धनी, श्रोत्रिय, राजा, नदी और वैद्य ये पाँच हैं। जहाँ ये पाँच नहीं होते, वहाँ दिन बिताना नहीं चाहिए।
Explanation
धन, विद्या, शासक, जल और चिकित्सा ये पाँच महत्वपूर्ण तत्व हैं। जहाँ ये नहीं होते, वहाँ रहना उचित नहीं।
इस श्लोक में Chanakya ने जीवन के लिए आवश्यक पाँच तत्वों का उल्लेख किया है: धन, श्रोत्रिय (विद्या), राजा (शासक), नदी (जल) और वैद्य (चिकित्सा)। ये सभी तत्व जीवन की गुणवत्ता और सुरक्षा के लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। यदि किसी स्थान पर ये तत्व अनुपस्थित हैं, तो वहाँ रहना उचित नहीं है। धन से जीवन की आवश्यकताएँ पूरी होती हैं, विद्या से ज्ञान और समझ का विकास होता है, राजा से शासन और सुरक्षा मिलती है, नदी से जल की उपलब्धता होती है, और वैद्य से स्वास्थ्य की देखभाल होती है। इसलिए, जहाँ ये सभी तत्व नहीं हैं, वहाँ समय बिताना व्यर्थ है।
Source edition (provenance)
sanskritdocuments:chANakyanItisort; transliteration: Sunder Hattangadi (ITRANS→IAST); label 01-09