Chapter 15 · Verse 18
Attributed to Chanakya (Kautilya)
Sanskrit
छिन्नोऽपि चन्दनतरुर्न जहाति गन्धं वृद्धोऽपि वारणपतिर्न जहाति लीलाम् । यन्त्रार्पितो मधुरतां न जहाति चेक्षुः क्षीणोऽपि न त्यजति शीलगुणान्कुलीनः
Transliteration
chinno'pi candanatarurna jahāti gandhaṃ vṛddho'pi vāraṇapatirna jahāti līlām | yantrārpito madhuratāṃ na jahāti cekṣuḥ kṣīṇo'pi na tyajati śīlaguṇānkulīnaḥ
Translation
चिंनित होने पर भी चंदन का वृक्ष अपनी सुगंध नहीं छोड़ता; वृद्ध होने पर भी हाथी अपनी लीलाओं को नहीं छोड़ता। यंत्र से बंधा हुआ आंखों का सुख नहीं छोड़ता; क्षीण होने पर भी कुलीन व्यक्ति अपने शील और गुणों को नहीं त्यागता।
Literal meaning: चिंनित (कटे हुए) होने पर भी चंदन का वृक्ष सुगंध नहीं छोड़ता; वृद्ध (बूढ़ा) होने पर भी हाथी अपनी लीलाओं को नहीं छोड़ता। यंत्र से बंधा हुआ (यंत्रित) सुख नहीं छोड़ता; क्षीण (कमजोर) होने पर भी कुलीन व्यक्ति अपने शील और गुणों को नहीं त्यागता।
Explanation
सच्चे गुण और मूल्य समय और परिस्थितियों के बावजूद नहीं बदलते।
इस श्लोक में यह बताया गया है कि जैसे चंदन का वृक्ष भले ही काटा जाए, लेकिन उसकी सुगंध नहीं जाती। इसी प्रकार, वृद्ध हाथी अपनी लीलाओं को नहीं छोड़ता, और यंत्र से बंधा हुआ व्यक्ति भी अपनी मधुरता को नहीं त्यागता। अंत में, कुलीन व्यक्ति, भले ही उसकी स्थिति कमजोर हो जाए, अपने शील और गुणों को नहीं छोड़ता। यह दर्शाता है कि सच्चे गुण और मूल्य हमेशा स्थायी होते हैं, चाहे परिस्थितियाँ कैसी भी हों।
Source edition (provenance)
sanskritdocuments:chANakyanItisort; transliteration: Sunder Hattangadi (ITRANS→IAST); label 15-18