Chapter 15 · Verse 4
Attributed to Chanakya (Kautilya)
Sanskrit
कुचैलिनं दन्तमलोपधारिणं बह्वाशिनं निष्ठुरभाषिणं च । सूर्योदये चास्तमिते शयानं विमुञ्चति श्रीर्यदि चक्रपाणिः
Transliteration
kucailinaṃ dantamalopadhāriṇaṃ bahvāśinaṃ niṣṭhurabhāṣiṇaṃ ca | sūryodaye cāstamite śayānaṃ vimuñcati śrīryadi cakrapāṇiḥ
Translation
जो व्यक्ति दांतों में मल लिए हुए, अधिक खाने वाला, कठोर वाणी बोलने वाला और सूर्योदय के समय अस्त होते हुए सूर्य के नीचे लेटा रहता है, उसे लक्ष्मी (समृद्धि) छोड़ देती है, यदि वह चक्रधारी (भगवान विष्णु) है।
Literal meaning: जो कुचैलिन, दांतों में मल धारण करने वाला, बहुत खाने वाला, निष्ठुर भाषण करने वाला है और सूर्योदय में अस्त होते हुए लेटा है, उसे लक्ष्मी छोड़ देती है, यदि वह चक्रपाणि है।
Explanation
जो व्यक्ति आलसी और कठोर वाणी वाला होता है, उसे समृद्धि छोड़ देती है।
इस श्लोक में यह बताया गया है कि जो व्यक्ति अपने जीवन में आलस्य, कठोरता और अति खाने की प्रवृत्ति रखता है, उसे लक्ष्मी (समृद्धि) का साथ नहीं मिलता। यहाँ पर दांतों में मल होना आलस्य और अस्वच्छता का प्रतीक है, जबकि सूर्योदय के समय अस्त होते सूर्य के नीचे लेटना जीवन की निष्क्रियता को दर्शाता है। यह श्लोक यह भी संकेत करता है कि भले ही व्यक्ति कितना भी शक्तिशाली या महत्वपूर्ण क्यों न हो (जैसे भगवान विष्णु), यदि वह इन नकारात्मक गुणों का पालन करता है, तो उसे समृद्धि से वंचित होना पड़ता है।
Source edition (provenance)
sanskritdocuments:chANakyanItisort; transliteration: Sunder Hattangadi (ITRANS→IAST); label 15-04