Chapter 10 · Verse 19
Attributed to Chanakya (Kautilya)
Sanskrit
अन्नाद्दशगुणं पिष्टं पिष्टाद्दशगुणं पयः । पयसोऽष्टगुणं मांसां मांसाद्दशगुणं घृतम्
Transliteration
annāddaśaguṇaṃ piṣṭaṃ piṣṭāddaśaguṇaṃ payaḥ | payaso'ṣṭaguṇaṃ māṃsāṃ māṃsāddaśaguṇaṃ ghṛtam
Translation
अन्न से दस गुना पीसना, पीसने से दस गुना दूध, दूध से आठ गुना मांस, और मांस से दस गुना घी।
Literal meaning: अन्न से दस गुना पीसना, पीसने से दस गुना दूध, दूध से आठ गुना मांस, और मांस से दस गुना घी।
Explanation
अन्न से विभिन्न खाद्य पदार्थों की मात्रा का अनुपात।
इस श्लोक में Chanakya ने खाद्य पदार्थों के बीच के अनुपात को स्पष्ट किया है। यहाँ अन्न से शुरू होकर, उसके पीसने पर प्राप्त होने वाले पदार्थों की मात्रा को दर्शाया गया है। अन्न को पीसने पर हमें उससे दस गुना अधिक मात्रा में पीसने का परिणाम मिलता है। इसके बाद, पीसने से प्राप्त पदार्थ से दस गुना अधिक दूध मिलता है। फिर दूध से आठ गुना मांस प्राप्त होता है, और अंत में मांस से दस गुना घी प्राप्त होता है। यह श्लोक हमें यह सिखाता है कि खाद्य पदार्थों की प्रक्रिया में मात्रा का एक महत्वपूर्ण स्थान है।
Source edition (provenance)
sanskritdocuments:chANakyanItisort; transliteration: Sunder Hattangadi (ITRANS→IAST); label 10-19