Chapter 11 · Verse 3
Attributed to Chanakya (Kautilya)
Sanskrit
हस्ती स्थूलतनुः स चाङ्कुशवशः किं हस्तिमात्रोऽङ्कुशो दीपे प्रज्वलिते प्रणश्यति तमः किं दीपमात्रं तमः । वज्रेणापि हताः पतन्ति गिरयः किं वज्रमात्रं नगा-स्तेजो यस्य विराजते स बलवान्स्थूलेषु कः प्रत्ययः
Transliteration
hastī sthūlatanuḥ sa cāṅkuśavaśaḥ kiṃ hastimātro'ṅkuśo dīpe prajvalite praṇaśyati tamaḥ kiṃ dīpamātraṃ tamaḥ | vajreṇāpi hatāḥ patanti girayaḥ kiṃ vajramātraṃ nagā-stejo yasya virājate sa balavānsthūleṣu kaḥ pratyayaḥ
Translation
हत्तीचा स्थूल देह असतो, तो चाङ्कुशाच्या वशात असतो. जळत्या दीपाच्या प्रकाशात हत्तीच्या प्रमाणात चाङ्कुशाचा प्रकाश नष्ट होतो. दीपाच्या प्रमाणात अंधार नष्ट होतो का? वज्राने मारले तरी पर्वत कोसळतात. वज्राच्या प्रमाणात पर्वत कोसळतात का? ज्याच्या तेजाने नद्या तेजस्वी होतात, तो बलवान आहे. स्थूल वस्तूंमध्ये कोणता विश्वास आहे?
Literal meaning: हत्ती स्थूल देह असतो, तो चाङ्कुशाच्या वशात असतो. जळत्या दीपाच्या प्रकाशात हत्तीच्या प्रमाणात चाङ्कुशाचा प्रकाश नष्ट होतो का? दीपाच्या प्रमाणात अंधार नष्ट होतो का? वज्राने मारले तरी पर्वत कोसळतात. वज्राच्या प्रमाणात पर्वत कोसळतात का? ज्याच्या तेजाने नद्या तेजस्वी होतात, तो बलवान आहे. स्थूल वस्तूंमध्ये कोणता विश्वास आहे?
Explanation
शक्ती आणि प्रभाव यामध्ये बाह्य आकार किंवा स्थूलता महत्त्वाची नाही.
या श्लोकात Chanakya ने सांगितले आहे की, बाह्य आकार किंवा स्थूलता ही शक्तीची खरी मापदंड नाही. हत्तीचा स्थूल देह असला तरी तो चाङ्कुशाच्या वशात असतो, म्हणजेच त्याची शक्ती त्याच्या आकारावर अवलंबून नाही. जळत्या दीपाच्या प्रकाशात हत्तीच्या प्रमाणात चाङ्कुशाचा प्रकाश नष्ट होतो, म्हणजेच एक साधा दीप देखील अंधार नष्ट करू शकतो. याचप्रमाणे, वज्राने मारले तरी पर्वत कोसळतात, म्हणजेच बाह्य आकार किंवा स्थूलता असलेल्या गोष्टींचा प्रभाव कमी होऊ शकतो. ज्याच्या तेजाने नद्या तेजस्वी होतात, तोच खरा बलवान आहे. त्यामुळे स्थूल वस्तूंमध्ये विश्वास ठेवणे योग्य नाही.
Source edition (provenance)
sanskritdocuments:chANakyanItisort; transliteration: Sunder Hattangadi (ITRANS→IAST); label 11-03