Chapter 12 · Verse 3
Attributed to Chanakya (Kautilya)
Sanskrit
दाक्षिण्यं स्वजने दया परजने शाठ्यं सदा दुर्जने प्रीतिः साधुजने स्मयः खलजने विद्वज्जने चार्जवम् । शौर्यं शत्रुजने क्षमा गुरुजने नारीजने धूर्तता इत्थं ये पुरुषा कलासु कुशलास्तेष्वेव लोकस्थितिः
Transliteration
dākṣiṇyaṃ svajane dayā parajane śāṭhyaṃ sadā durjane prītiḥ sādhujane smayaḥ khalajane vidvajjane cārjavam | śauryaṃ śatrujane kṣamā gurujane nārījane dhūrtatā itthaṃ ye puruṣā kalāsu kuśalāsteṣveva lokasthitiḥ
Translation
स्वजनांमध्ये दाक्षिण्य, परजनांमध्ये दया, दुर्जनांमध्ये शाठ्य, साधुजनांमध्ये प्रीती, खलजनांमध्ये स्मय, विद्वज्जनांमध्ये चार्जव, शत्रुजनांमध्ये शौर्य, गुरुजनांमध्ये क्षमा, नारीजनांमध्ये धूर्तता, याप्रमाणे जे पुरुष कला मध्ये कुशल आहेत, त्यांच्यातच लोकस्थिती आहे.
Literal meaning: स्वजनांमध्ये दाक्षिण्य, परजनांमध्ये दया, दुर्जनांमध्ये शाठ्य, साधुजनांमध्ये प्रीती, खलजनांमध्ये स्मय, विद्वज्जनांमध्ये चार्जव, शत्रुजनांमध्ये शौर्य, गुरुजनांमध्ये क्षमा, नारीजनांमध्ये धूर्तता, याप्रमाणे जे पुरुष कला मध्ये कुशल आहेत, त्यांच्यातच लोकस्थिती आहे.
Explanation
कलेत कुशल असलेल्या व्यक्तींच्या गुणांमुळे समाजाची स्थिती सुधारते.
या श्लोकात चाणक्याने विविध व्यक्तींच्या गुणांचे वर्णन केले आहे. स्वजनांमध्ये दाक्षिण्य म्हणजे आपल्या लोकांबद्दल सौम्यपणा, परजनांमध्ये दया म्हणजे इतरांबद्दल सहानुभूती, दुर्जनांमध्ये शाठ्य म्हणजे दुर्जनांबद्दल चतुराई, साधुजनांमध्ये प्रीती म्हणजे चांगल्या लोकांबद्दल प्रेम, खलजनांमध्ये स्मय म्हणजे दुष्ट लोकांबद्दल हसणे, विद्वज्जनांमध्ये चार्जव म्हणजे विद्वानांबद्दल साधेपणा, शत्रुजने शौर्य म्हणजे शत्रूंविरुद्ध धैर्य, गुरुजनांमध्ये क्षमा म्हणजे गुरुंच्या प्रति सहिष्णुता, आणि नारीजनांमध्ये धूर्तता म्हणजे महिलांबद्दल चतुराई. या सर्व गुणांच्या आधारे चाणक्य सांगतो की, जे पुरुष या सर्व कलेत कुशल आहेत, त्यांच्यातच समाजाची स्थिती असते. याचा अर्थ असा की, समाजातील विविध गुण आणि गुणधर्म यांच्यामुळेच समाजाची प्रगती होते.
Source edition (provenance)
sanskritdocuments:chANakyanItisort; transliteration: Sunder Hattangadi (ITRANS→IAST); label 12-03