Chapter 16 · Verse 11
Attributed to Chanakya (Kautilya)
Sanskrit
अतिक्लेशेन यद्द्रव्यमतिलोभेन यत्सुखम् । शत्रूणां प्रणिपातेन ते ह्यर्था मा भवन्तु मे
Transliteration
atikleśena yaddravyamatilobhena yatsukham | śatrūṇāṃ praṇipātena te hyarthā mā bhavantu me
Translation
कष्ट से जो धन प्राप्त होता है, अत्यधिक लोभ से जो सुख मिलता है, और शत्रुओं के समर्पण से जो वस्तुएं मिलती हैं, वे मेरे लिए नहीं होनी चाहिए।
Literal meaning: कष्ट से जो धन है, अत्यधिक लोभ से जो सुख है, शत्रुओं के समर्पण से जो वस्तुएं हैं, वे मेरे लिए नहीं होनी चाहिए।
Explanation
कष्ट, लोभ और शत्रुओं के समर्पण से प्राप्त वस्तुएं नहीं चाहिए।
इस श्लोक में चाणक्य यह सिखाते हैं कि जो धन कष्ट और मेहनत से प्राप्त होता है, वह सच्चा धन है। अत्यधिक लोभ से जो सुख मिलता है, वह अस्थायी और असुरक्षित होता है। इसके अलावा, शत्रुओं के समर्पण से जो वस्तुएं मिलती हैं, वे भी सही नहीं होतीं। चाणक्य का यह संदेश है कि हमें अपने सिद्धांतों और नैतिकता के अनुसार जीना चाहिए। जो चीजें कठिनाई, लोभ या शत्रुओं के माध्यम से प्राप्त होती हैं, वे हमारे लिए लाभकारी नहीं होनी चाहिए।
Source edition (provenance)
sanskritdocuments:chANakyanItisort; transliteration: Sunder Hattangadi (ITRANS→IAST); label 16-11