Chapter 8 · Verse 14
Attributed to Chanakya (Kautilya)
Sanskrit
शान्तितुल्यं तपो नास्ति न सन्तोषात्परं सुखम् । न तृष्णायाः परो व्याधिर्न च धर्मो दयापरः क्रोधो वैवस्वतो राजा तृष्णा वैतरणी नदी । विद्या कामदुधा देनुः सन्तोषो नन्दनं वनम्
Transliteration
śāntitulyaṃ tapo nāsti na santoṣātparaṃ sukham | na tṛṣṇāyāḥ paro vyādhirna ca dharmo dayāparaḥ krodho vaivasvato rājā tṛṣṇā vaitaraṇī nadī | vidyā kāmadudhā denuḥ santoṣo nandanaṃ vanam
Translation
शांतितुल्य तपो नाही, संतोषापेक्षा अधिक सुख नाही. तृष्णेच्या वर एकही व्याधी नाही, ना धर्म, ना दयाळूपणा, ना क्रोध, यमराज तृष्णा ही वैतरणी नदी आहे. विद्या ही कामधेनू आहे, संतोष हे नंदनवन आहे.
Literal meaning: शांतितुल्य तपो नाही, संतोषापेक्षा अधिक सुख नाही. तृष्णेच्या वर एकही व्याधी नाही, ना धर्म, ना दयाळूपणा, ना क्रोध, यमराज तृष्णा ही वैतरणी नदी आहे. विद्या ही कामधेनू आहे, संतोष हे नंदनवन आहे.
Explanation
संतोष आणि विद्या हे जीवनातील सर्वोच्च सुख आहेत.
या श्लोकात चाणक्यांनी संतोष आणि विद्या यांचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे. शांतता आणि संतोष हे जीवनातील सर्वात मोठे सुख आहेत. तृष्णा म्हणजे इच्छांची अपारता, जी व्यक्तीला मानसिक आणि शारीरिक दोन्ही प्रकारे दुखवते. तृष्णा ही यमराजाची वैतरणी नदी आहे, म्हणजेच ती एक अशी स्थिती आहे जिच्यातून पार जाणे अत्यंत कठीण आहे. विद्या म्हणजे ज्ञान, जी कामधेनूच्या रूपात आहे, म्हणजेच ती आपल्याला सर्व इच्छांची पूर्तता करते. संतोष म्हणजे नंदनवन, म्हणजेच एक आनंददायक स्थळ जिथे मनुष्य सुखी राहतो.
Source edition (provenance)
sanskritdocuments:chANakyanItisort; transliteration: Sunder Hattangadi (ITRANS→IAST); label 08-14