Chapter 8 · Verse 23
Attributed to Chanakya (Kautilya)
Sanskrit
अन्नहीनो दहेद्राष्ट्रं मन्त्रहीनश्च ऋत्विजः । यजमानं दानहीनो नास्ति यज्ञसमो रिपुः
Transliteration
annahīno dahedrāṣṭraṃ mantrahīnaśca ṛtvijaḥ | yajamānaṃ dānahīno nāsti yajñasamo ripuḥ
Translation
अन्नहीन व्यक्ती राष्ट्राला जाळून टाकते, मंत्रहीन ऋत्विज (यज्ञ करणारे) असतात, दानहीन यजमान असतो, यज्ञाच्या तुलनेत दुसरा शत्रू नाही.
Literal meaning: अन्नहीन व्यक्ती राष्ट्राला जाळून टाकते, मंत्रहीन ऋत्विज असतात, दानहीन यजमान असतो, यज्ञाच्या तुलनेत दुसरा शत्रू नाही.
Explanation
अन्न, मंत्र आणि दान यांची कमतरता असलेले व्यक्ती राष्ट्राला हानी पोहोचवतात.
या श्लोकात चाणक्य यांनी अन्न, मंत्र आणि दान यांचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे. अन्नहीन व्यक्ती राष्ट्राला जाळून टाकते म्हणजेच अन्नाची कमतरता असलेले लोक समाजात अस्थिरता निर्माण करतात. मंत्रहीन ऋत्विज म्हणजे यज्ञ करणारे व्यक्ती जे मंत्रांशिवाय असतात, त्यांचा यज्ञ अपूर्ण असतो. यजमान दानहीन असतो म्हणजे त्याने दान न केल्यास त्याच्या यज्ञाचे महत्त्व कमी होते. यज्ञाच्या तुलनेत दुसरा शत्रू नाही म्हणजे यज्ञाचे महत्त्व अत्यंत मोठे आहे, कारण यज्ञामुळे समाजात एकता, समृद्धी आणि शांती येते. त्यामुळे अन्न, मंत्र आणि दान यांचा अभाव असलेले व्यक्ती समाजासाठी हानिकारक ठरतात.
Source edition (provenance)
sanskritdocuments:chANakyanItisort; transliteration: Sunder Hattangadi (ITRANS→IAST); label 08-23