Chapter 13 · Verse 33
Traditional; part of the Mahābhārata
Sanskrit
यथा सर्वगतं सौक्ष्म्याद् आकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते
Transliteration
yathā sarvagataṃ saukṣmyād ākāśaṃ nopalipyate | sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate
Translation
जैसे सर्वव्यापी सूक्ष्म आकाश नहीं छूता है, उसी प्रकार आत्मा भी शरीर में सर्वत्र उपस्थित होकर नहीं छूती।
Literal meaning: जैसे कि सर्वव्यापी और सूक्ष्म आकाश नहीं छूता है, वैसे ही आत्मा भी शरीर में सर्वत्र उपस्थित होकर नहीं छूती।
Explanation
आत्मा शरीर में उपस्थित होकर भी उससे प्रभावित नहीं होती।
इस श्लोक में भगवान श्रीकृष्ण ने आत्मा की शुद्धता और उसकी अद्वितीयता को स्पष्ट किया है। जैसे आकाश सर्वव्यापी और सूक्ष्म होते हुए भी किसी भी वस्तु को छूता नहीं है, उसी प्रकार आत्मा भी शरीर में हर जगह उपस्थित होते हुए भी उसके गुणों और दुख-दर्द से प्रभावित नहीं होती। आत्मा शाश्वत और अमर है, जबकि शरीर नाशवान और परिवर्तनशील है। यह श्लोक हमें यह सिखाता है कि हमें अपने वास्तविक स्वरूप को पहचानना चाहिए, जो कि आत्मा है, न कि शरीर।
Source edition (provenance)
gretil:bhagvg_u.htm (BORI-based MBh 6.23); transliteration: GRETIL UTF-8→IAST; devanagari: IAST→Devanagari (build); ch 13 v 33