Chapter 8 · Verse 12
Traditional; part of the Mahābhārata
Sanskrit
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च । मूर्ध्न्य् आधायात्मनः प्राणम् आस्थितो । योगधारणाम्
Transliteration
sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca | mūrdhny ādhāyātmanaḥ prāṇam āsthito | yogadhāraṇām
Translation
सर्व दारांना संयमित करून, मनाला हृदयात थांबवून, आत्म्याच्या शीर्षावर प्राण ठेवून, योगधारणामध्ये स्थिर राहा.
Literal meaning: सर्व दारांना नियंत्रित करून, मनाला हृदयात रोखून, आत्म्याच्या शिखरावर प्राण ठेवून, योगाच्या धारणा मध्ये स्थिर राहा.
Explanation
योग साधना करताना मन आणि प्राण यांना नियंत्रित करणे आवश्यक आहे.
या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण योग साधनेच्या महत्त्वावर प्रकाश टाकत आहेत. 'सर्व दारांना संयमित करून' म्हणजे आपल्या इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे. इंद्रियांचा वापर योग्य प्रकारे करणे, म्हणजेच त्यांना योग्य दिशेने वळवणे, हे महत्वाचे आहे. 'मनाला हृदयात थांबवून' याचा अर्थ मनाचे नियंत्रण हृदयाच्या गाभ्यात ठेवणे, म्हणजेच आपल्या भावनांवर आणि विचारांवर लक्ष ठेवणे. 'आत्म्याच्या शीर्षावर प्राण ठेवून' म्हणजे आत्म्याच्या उच्च स्थितीत प्राणाची धारणा करणे, यामुळे योग साधनेत स्थिरता येते. या सर्व गोष्टी एकत्र करून योगधारणामध्ये स्थिर राहण्याचा संदेश दिला जातो. यामुळे साधकाला ध्यान आणि शांती साधता येते.
Source edition (provenance)
gretil:bhagvg_u.htm (BORI-based MBh 6.23); transliteration: GRETIL UTF-8→IAST; devanagari: IAST→Devanagari (build); ch 8 v 12