Chapter 8 · Verse 4
Traditional; part of the Mahābhārata
Sanskrit
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश् चाधिदैवतम् । अधियज्ञोहम् एवात्र देहे देहभृतां वर
Transliteration
adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaś cādhidaivatam | adhiyajñoham evātra dehe dehabhṛtāṃ vara
Translation
अधिभूत क्षर रूप है, और पुरुष अधिदैव है। मैं ही यहाँ यज्ञ का अधियज्ञ हूँ, जो देहधारियों में श्रेष्ठ है।
Literal meaning: अधिभूत क्षर रूप है, पुरुष अधिदैव है। मैं ही यहाँ यज्ञ का अधियज्ञ हूँ, देहधारियों में सर्वोत्तम।
Explanation
यह श्लोक जीवन के विभिन्न तत्वों और उनके आध्यात्मिक महत्व को दर्शाता है।
इस श्लोक में भगवान श्रीकृष्ण ने जीवन के तीन प्रमुख तत्वों का वर्णन किया है। 'अधिभूत' का अर्थ है भौतिक रूप, जो क्षर अर्थात नाशवान है। 'पुरुष' का अर्थ है आत्मा, जो अधिदैव है, यानी दिव्य तत्व। अंत में, भगवान स्वयं को 'अधियज्ञ' के रूप में प्रस्तुत करते हैं, जो यज्ञ का सर्वोच्च तत्व है। यह दर्शाता है कि यज्ञ केवल भौतिक क्रियाओं तक सीमित नहीं है, बल्कि इसका आध्यात्मिक आयाम भी है। यहाँ भगवान यह स्पष्ट करते हैं कि वे ही इस देहधारी जीवन में सर्वोच्च यज्ञ हैं, जो सभी जीवों में विद्यमान हैं।
Source edition (provenance)
gretil:bhagvg_u.htm (BORI-based MBh 6.23); transliteration: GRETIL UTF-8→IAST; devanagari: IAST→Devanagari (build); ch 8 v 4