Chapter 12 · Verse 16
Attributed to Chanakya (Kautilya)
Sanskrit
काष्ठं कल्पतरुः सुमेरुरचलश्चिन्तामणिः प्रस्तरः सूर्यस्तीव्रकरः शशी क्षयकरः क्षारो हि वारां निधिः । कामो नष्टतनुर्वलिर्दितिसुतो नित्यं पशुः कामगौ-र्नैतांस्ते तुलयामि भो रघुपते कस्योपमा दीयते
Transliteration
kāṣṭhaṃ kalpataruḥ sumeruracalaścintāmaṇiḥ prastaraḥ sūryastīvrakaraḥ śaśī kṣayakaraḥ kṣāro hi vārāṃ nidhiḥ | kāmo naṣṭatanurvalirditisuto nityaṃ paśuḥ kāmagau-rnaitāṃste tulayāmi bho raghupate kasyopamā dīyate
Translation
काष्ठ म्हणजे कल्पवृक्ष, सुमेरू पर्वत म्हणजे अचल, चिंतामणी म्हणजे प्रस्थर, सूर्य म्हणजे तीव्र करणारा, चंद्र म्हणजे क्षय करणारा, आणि क्षार म्हणजे वारांधन. काम म्हणजे नष्ट झालेल्या तनुचा वलय, दितीचा पुत्र म्हणजे नेहमीच पशू, कामगौ म्हणजे नष्ट झालेल्या तनुचा वलय. हे रघुपते, कोणत्या उपमा तुला दिली जाते?
Literal meaning: काष्ठ म्हणजे कल्पवृक्ष, सुमेरू पर्वत म्हणजे अचल, चिंतामणी म्हणजे प्रस्थर, सूर्य म्हणजे तीव्र करणारा, चंद्र म्हणजे क्षय करणारा, आणि क्षार म्हणजे वारांधन. काम म्हणजे नष्ट झालेल्या तनुचा वलय, दितीचा पुत्र म्हणजे नेहमीच पशू, कामगौ म्हणजे नष्ट झालेल्या तनुचा वलय. हे रघुपते, कोणत्या उपमा तुला दिली जाते?
Explanation
या श्लोकात विविध वस्तूंच्या उपमा दिल्या आहेत, ज्यातून कामाच्या नाशक शक्तीचे वर्णन केले आहे.
या श्लोकात काष्ठ, सुमेरू पर्वत, चिंतामणी, सूर्य, चंद्र, आणि क्षार यांची तुलना केली आहे. काष्ठ म्हणजे कल्पवृक्ष, जो इच्छित गोष्टींचा स्रोत आहे. सुमेरू पर्वत म्हणजे स्थिरता आणि अचलता, चिंतामणी म्हणजे अमूल्य वस्तू, सूर्य म्हणजे तीव्रता आणि चंद्र म्हणजे नाशकता. क्षार म्हणजे वारांधन, जो नाशक शक्तीचे प्रतीक आहे. या सर्व वस्तूंच्या माध्यमातून कामाच्या नाशक शक्तीचे वर्णन केले आहे. काम म्हणजे नष्ट झालेल्या तनुचा वलय, जो दितीचा पुत्र म्हणजे नेहमीच पशू यासारखा आहे. हे सर्व एकत्र करून, लेखकाने कामाच्या नाशक प्रभावाचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे.
Source edition (provenance)
sanskritdocuments:chANakyanItisort; transliteration: Sunder Hattangadi (ITRANS→IAST); label 12-16