Chapter 13 · Verse 19
Attributed to Chanakya (Kautilya)
Sanskrit
सन्तोषस्त्रिषु कर्तव्यः स्वदारे भोजने धने । त्रिषु चैव न कर्तव्योऽध्ययने जपदानयोः
Transliteration
santoṣastriṣu kartavyaḥ svadāre bhojane dhane | triṣu caiva na kartavyo'dhyayane japadānayoḥ
Translation
संतोष तीन चीजों में होना चाहिए: अपने घर, भोजन और धन में। और तीन चीजों में नहीं होना चाहिए: अध्ययन, जप और दान में।
Literal meaning: संतोष तीन में करना चाहिए: अपने घर, भोजन, धन में। और तीन में नहीं करना चाहिए: अध्ययन, जप, दान में।
Explanation
संतोष केवल कुछ चीजों में होना चाहिए, जबकि कुछ अन्य चीजों में संतोष नहीं होना चाहिए।
इस श्लोक में चाणक्य यह सिखाते हैं कि संतोष केवल तीन चीजों में होना चाहिए: अपने घर, भोजन और धन में। इसका अर्थ है कि हमें अपने परिवार, खाने और धन के मामले में संतुष्ट रहना चाहिए। ये चीजें हमारे जीवन की मूलभूत आवश्यकताएँ हैं और इनसे हमें मानसिक शांति मिलती है। दूसरी ओर, अध्ययन, जप और दान जैसे कार्यों में संतोष नहीं होना चाहिए। इसका तात्पर्य है कि हमें हमेशा अपने ज्ञान को बढ़ाने, साधना करने और दान देने में तत्पर रहना चाहिए। इन कार्यों में संतोष नहीं होना चाहिए क्योंकि ये हमारे आत्म-विकास और समाज के लिए आवश्यक हैं।
Source edition (provenance)
sanskritdocuments:chANakyanItisort; transliteration: Sunder Hattangadi (ITRANS→IAST); label 13-19