Chapter 16 · Verse 17
Attributed to Chanakya (Kautilya)
Sanskrit
वरं प्राणपरित्यागो मानभङ्गेन जीवनात् । प्राणत्यागे क्षणं दुःखं मानभङ्गे दिने दिने
Transliteration
varaṃ prāṇaparityāgo mānabhaṅgena jīvanāt | prāṇatyāge kṣaṇaṃ duḥkhaṃ mānabhaṅge dine dine
Translation
जीवन से मानभंग के मुकाबले प्राण का परित्याग बेहतर है। प्राण का परित्याग एक क्षण का दुःख है, जबकि मानभंग हर दिन दुःख देता है।
Literal meaning: जीवन से मानभंग के मुकाबले प्राण का परित्याग बेहतर है। प्राण का परित्याग एक क्षण का दुःख है, जबकि मानभंग हर दिन दुःख देता है।
Explanation
मानभंग से होने वाले निरंतर दुःख की तुलना में प्राण का परित्याग एक क्षणिक दुःख है।
इस श्लोक में चाणक्य यह स्पष्ट करते हैं कि जीवन में मान (इज्जत) का खोना, व्यक्ति को निरंतर दुःख और मानसिक तनाव देता है। जबकि प्राण का परित्याग केवल एक क्षण का दुःख है। इसलिए, यदि किसी को अपने मान की रक्षा करनी है, तो उसे प्राण का परित्याग करने से भी नहीं हिचकिचाना चाहिए। यह शिक्षा हमें यह समझाती है कि कुछ चीजें, जैसे हमारी इज्जत, हमारे जीवन से भी अधिक महत्वपूर्ण होती हैं।
Source edition (provenance)
sanskritdocuments:chANakyanItisort; transliteration: Sunder Hattangadi (ITRANS→IAST); label 16-15; relabelled duplicate key; relabelled duplicate key