Chapter 17 · Verse 12
Attributed to Chanakya (Kautilya)
Sanskrit
दानेन पाणिर्न तु कङ्कणेन स्नानेन शुद्धिर्न तु चन्दनेन । मानेन तृप्तिर्न तु भोजनेन ज्ञानेन मुक्तिर्न तु मुण्डनेन
Transliteration
dānena pāṇirna tu kaṅkaṇena snānena śuddhirna tu candanena | mānena tṛptirna tu bhojanena jñānena muktirna tu muṇḍanena
Translation
दान से हाथ नहीं, कंगन से स्नान नहीं, शुद्धि चंदन से नहीं, मान से तृप्ति नहीं, भोजने से ज्ञान नहीं, मुंडन से मुक्ति नहीं।
Literal meaning: दान से हाथ नहीं, कंगन से स्नान नहीं, शुद्धि चंदन से नहीं, मान से तृप्ति नहीं, भोजने से ज्ञान नहीं, मुंडन से मुक्ति नहीं।
Explanation
दान, स्नान, शुद्धि, मान, भोज, और मुंडन का वास्तविक महत्व समझना चाहिए।
इस श्लोक में Chanakya ने यह स्पष्ट किया है कि कुछ चीजें अपने आप में पूर्ण नहीं होतीं। जैसे, केवल दान देने से हाथ का महत्व नहीं बढ़ता, स्नान करने से केवल बाहरी शुद्धता मिलती है, चंदन लगाने से केवल सुगंध मिलती है, मान से तृप्ति नहीं होती, भोजने से ज्ञान नहीं मिलता और मुंडन करने से मुक्ति नहीं मिलती। इसका अर्थ है कि हमें इन चीजों के पीछे के वास्तविक अर्थ और उद्देश्य को समझना चाहिए। केवल बाहरी क्रियाएँ करने से वास्तविकता में कोई परिवर्तन नहीं आता।
Source edition (provenance)
sanskritdocuments:chANakyanItisort; transliteration: Sunder Hattangadi (ITRANS→IAST); label 17-12