Chapter 3 · Verse 18
Attributed to Chanakya (Kautilya)
Sanskrit
लालयेत्पञ्चवर्षाणि दशवर्षाणि ताडयेत् । प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रे मित्रवदाचरेत्
Transliteration
lālayetpañcavarṣāṇi daśavarṣāṇi tāḍayet | prāpte tu ṣoḍaśe varṣe putre mitravadācaret
Translation
पाँच वर्ष तक उसे प्यार से पालना चाहिए, दस वर्ष तक उसे डांटना चाहिए। जब वह सोलह वर्ष का हो जाए, तब उसे मित्र की तरह व्यवहार करना चाहिए।
Literal meaning: पाँच वर्षों तक उसे लाड़ प्यार से रखना चाहिए, दस वर्षों तक उसे पीटना चाहिए। जब वह सोलह वर्ष का हो जाए, तब उसे मित्र के समान व्यवहार करना चाहिए।
Explanation
बच्चों के पालन-पोषण के लिए विभिन्न चरणों में अलग-अलग तरीके अपनाने चाहिए।
इस श्लोक में बच्चों के पालन-पोषण के लिए एक क्रमबद्ध दृष्टिकोण प्रस्तुत किया गया है। पहले पाँच वर्षों में, बच्चों को प्यार और स्नेह से पालना चाहिए ताकि उनमें आत्मविश्वास और सुरक्षा की भावना विकसित हो सके। इसके बाद, अगले दस वर्षों में, उन्हें डांट-फटकार का सामना करना चाहिए, जिससे उन्हें अनुशासन और सही-गलत का ज्ञान हो सके। जब बच्चा सोलह वर्ष का हो जाए, तब उसे मित्र की तरह व्यवहार करना चाहिए, ताकि वह स्वतंत्रता और जिम्मेदारी का अनुभव कर सके। यह चरणबद्ध दृष्टिकोण बच्चों के समुचित विकास के लिए अत्यंत महत्वपूर्ण है।
Source edition (provenance)
sanskritdocuments:chANakyanItisort; transliteration: Sunder Hattangadi (ITRANS→IAST); label 03-18