Chapter 6 · Verse 15
Attributed to Chanakya (Kautilya)
Sanskrit
सिंहादेकं बकादेकं शिक्षेच्चत्वारि कुक्कुटात् । वायसात्पञ्च शिक्षेच्च षट्शुनस्त्रीणि गर्दभात्
Transliteration
siṃhādekaṃ bakādekaṃ śikṣeccatvāri kukkuṭāt | vāyasātpañca śikṣecca ṣaṭśunastrīṇi gardabhāt
Translation
एक सिंह से एक बगुला सीखें, चार मुर्गों से। एक गिद्ध से पांच सीखें और छह शेरों से तीन गधे।
Literal meaning: एक सिंह से एक बगुला सीखें, चार मुर्गों से। एक गिद्ध से पांच सीखें और छह शेरों से तीन गधे।
Explanation
विभिन्न जीवों से ज्ञान प्राप्त करें।
इस श्लोक में Chanakya ने विभिन्न जीवों से सीखने की महत्ता को बताया है। एक सिंह से एक बगुला सीखने का अर्थ है कि हमें शक्तिशाली और चतुर जीवों से ज्ञान लेना चाहिए। चार मुर्गों से सीखने का मतलब है कि हमें साधारण और सामान्य जीवों से भी कुछ महत्वपूर्ण बातें सीखनी चाहिए। इसी तरह, एक गिद्ध से पांच बातें सीखना और छह शेरों से तीन गधे सीखना यह दर्शाता है कि हमें विभिन्न स्रोतों से ज्ञान प्राप्त करना चाहिए, चाहे वे कितने भी साधारण या असाधारण क्यों न हों। यह श्लोक हमें यह सिखाता है कि ज्ञान का कोई एक स्रोत नहीं होता, बल्कि हमें विभिन्न अनुभवों और दृष्टिकोणों से सीखना चाहिए।
Source edition (provenance)
sanskritdocuments:chANakyanItisort; transliteration: Sunder Hattangadi (ITRANS→IAST); label 06-15