Chapter 7 · Verse 4
Attributed to Chanakya (Kautilya)
Sanskrit
सन्तोषस्त्रिषु कर्तव्यः स्वदारे भोजने धने । त्रिषु चैव न कर्तव्योऽध्ययने जपदानयोः
Transliteration
santoṣastriṣu kartavyaḥ svadāre bhojane dhane | triṣu caiva na kartavyo'dhyayane japadānayoḥ
Translation
संतोष तीन चीजों में होना चाहिए: अपने घर में, भोजन में और धन में। लेकिन तीन चीजों में नहीं होना चाहिए: अध्ययन, जप और दान में।
Literal meaning: संतोष तीन में करना चाहिए: अपने घर में, भोजन में, धन में। तीन में नहीं करना चाहिए: अध्ययन, जप, दान में।
Explanation
संतोष केवल कुछ चीजों में होना चाहिए, जबकि अध्ययन, जप और दान में संतोष नहीं होना चाहिए।
इस श्लोक में चाणक्य ने संतोष के महत्व को स्पष्ट किया है। उन्होंने कहा है कि व्यक्ति को अपने घर, भोजन और धन के मामले में संतोष होना चाहिए। इसका अर्थ है कि व्यक्ति को अपनी स्थिति और संसाधनों के प्रति संतोष रखना चाहिए, ताकि वह मानसिक शांति और खुशी का अनुभव कर सके। लेकिन अध्ययन, जप और दान जैसे महत्वपूर्ण कार्यों में संतोष नहीं होना चाहिए। इसका तात्पर्य यह है कि हमें इन कार्यों में निरंतर प्रयास करना चाहिए और कभी भी संतुष्ट नहीं होना चाहिए, क्योंकि ये हमारे आत्म-विकास और समाज के लिए आवश्यक हैं।
Source edition (provenance)
sanskritdocuments:chANakyanItisort; transliteration: Sunder Hattangadi (ITRANS→IAST); label 07-04